Her mit bir hikâye anlatır, her hikâye aslında bir duyguyu saklar.
Yunan mitolojisi yalnızca tanrılar ve kahramanlardan oluşan bir anlatı dünyası değildir. Bu hikâyeler insanın en temel duygularını anlamaya çalışan bir düşünme biçimidir. Korku, güç arzusu, cezalandırılma, değişim.. Bu duygular mitlerin merkezinde yer alır.
Önceki yazılarda mitlerin nasıl ortaya çıktığını ve tanrıların neden insan gibi davrandığını ele almıştık. Şimdi bu anlatıların içine girip, bazı hikâyelere daha yakından bakalım.
Mitlerin İçinden: Güç, Arzu ve Sınırlar
Her mit bir hikâye anlatır. Bazı hikâyeleri insan kendisine daha yakın hisseder.
Tanrıların karakterlerine ve hikâyelerine baktığım zaman, Apollon en ilgimi çeken figürlerden birisi olmuştur. Hem dengesizliği hem de hikâyelerinin altında sürekli kendimizle bağ kurabileceğimiz bir şeyler barındırması açısından beni etkilemiştir.
Bir açıdan baktığımızda Apollon müziğin, düzenin, aklın ve ışığın tanrısıdır. Her şey ölçülü, uyumlu ve “olması gerektiği gibi” görünür. Ama biraz daha yaklaştığımızda bu düzenli görüntünün altında başka bir şey fark ederiz.
Kontrol edilemeyen bir arzu, sınırları zorlayan bir güç ve çoğu zaman sert sonuçlar doğuran bir karakter. Bu yüzden Apollon’u anlamaya çalışmak sadece bir tanrıyı değil, insanın kendi içindeki çelişkilere de yaklaşmak gibi gelmiştir hep bana.
Arzu ve Kaçış: Apollon ve Daphne
Apollon ve Daphne miti ilk bakışta bir aşk hikâyesi gibi görünür. Ancak bu hikâye, karşılıksız arzu ve kaçış üzerine kuruludur. Apollon’un hikâyesi bir zaferle başlar. Apollon, Delphi’deki yılan Python’u öldürdükten sonra kendini güçlü hisseder ve küçük aşk tanrısı Eros’u küçümser. Eros ise bu hakareti karşılıksız bırakmaz. İki ok hazırlar:
Biri altın uçludur ve yakıcı bir aşk yaratır. Diğeri kurşun uçludur ve aşktan uzaklaştırır.
Altın ok Apollon’a, kurşun ok su perisi Daphne’ye isabet eder. Böylece hikâye başlar.
Apollon, Daphne’yi görür görmez ona tutkuyla bağlanır. Ancak Daphne için bu duygu bir tehditten ibarettir. Özgürlüğüne düşkün bir figür olarak ondan kaçmaya başlar. Bu kaçış mitin en çarpıcı anıdır. Apollon konuşur, kendini anlatır, zarar vermeyeceğini söyler, ama Daphne için bunların hiçbir önemi yoktur.
Çünkü bu hikâye karşılıklı bir tutku değil, tek taraflı bir arzudur. Apollon ona yaklaşırken Daphne son bir çareyle babasına seslenir: “Beni ya sakla ya da bu güzelliğimi yok et”, ve dönüşüm başlar. Ayakları toprağa kök salar, kolları dallara uzar, saçları yapraklara dönüşür. Daphne bir defne ağacına dönüşür. Apollon artık bir kadına değil, bir ağaca dokunmaktadır.
Hikâye burada bitmez. Apollon bu kaybı kabullenmek yerine onu dönüştürür: “Karım olamazsan, ağacım olacaksın.” Böylece defne ağacı, onun kutsal sembolü haline gelir. Zafer kazananların başına defne çelenkleri takılır.
Bu mit, yalnızca bir aşk hikâyesi değildir. Arzunun sınır tanımadığında nasıl bir baskıya dönüşebileceğini anlatır; elde edilemeyenin, başka bir biçimde sahiplenilmeye çalışılmasını gösterir.
Görsel (sol): Apollo ve Daphne, Louvre. Kaynak: Wikimedia. Görsel (sağ): Apollo ve Daphne, Londra Ulusal Müzesi. Kaynak: National Gallery.
Güç, Sınır ve Ceza: Apollon ve Marsyas
Apollon’un ilgimi çeken bir diğer anlatısı ise Marsyas ile olan müzik yarışıdır. Marsyas, satyr olarak sıradan bir varlık sayılmasına rağmen büyük bir özgüvene sahiptir. Tanrılarla yarışabilecek kadar yetenekli olduğunu düşünür ve Apollon’a meydan okur. Marsyas’ın hikâyesine bu açıdan baktığımda, burada daha derin bir şey görüyorum. Çünkü Marsyas’ın kullandığı aulos, aslında ona ait değildir. Bu enstrüman Athena’ya aittir ve dolaylı olarak ona verilmiştir.
Buna rağmen Marsyas elindeki bu güçle bir tanrıya meydan okumaya kalkar. Belki de asıl mesele burada ortaya çıkar: İnsan, kendisine verilen şeyi gerçekten kendi gücü sanmaya başladığında, sınırlarını da unutmaya başlar. Dolayısıyla Marsyas’ın hikâyesi yalnızca bir yarışın kaybedilmesi değil, aynı zamanda insanın sahip olduğu şeyin kaynağını unutmasıyla başlayan bir kibir anlatısı gibi okunabilir. Marsyas’ın kibri sadece ‘daha iyi olması’ değil ‘ona verilen şeyi kendisinin zannetmesi’dir.
Anlatıdaki anafikir sadece müzik değildir. Bu insan ile tanrı arasındaki sınırın test edilmesidir. Yarış başlar ve sonunda Apollon kazanır. Ancak asıl önemli olan sonuçtur. Marsyas ağır bir şekilde cezalandırılır. Bu hikâye Antik Yunan düşüncesinde önemli bir kavramı temsil eder: Hubris, yani aşırı gurur, sınırını bilmemek. Marsyas’ın hatası sadece yarışmak değildir. Kendi sınırlarını unutmasıdır. Apollon’un tepkisi ise bu sınırın ne kadar sert çizildiğini gösterir.
Görsel: Apollo’nun Marsyas’ın derisini yüzdüğü tablosu. Sanatçı: Bartolomeo Manfredi. Kaynak: Wikimedia Commons.
Apollon’un İki Yüzü
Bu iki hikâyeyi birlikte ele alırsak, Apollon’un tek bir yönü olmadığı açıktır. Bir tarafta düzeni temsil eden, sanat ve akıl ile ilişkilendirilen bir tanrı, diğer tarafta arzularını kontrol etmekte zorlanan, sınırları ihlal eden, gücünü sert şekilde kullanan bir figür. Bana göre bu çelişki onun en insani yönüdür. Çünkü insan tam olarak böyle bir varlıktır: Hem bir düzen kurmak ister hem de kontrolünü kaybetmeye çok yakındır, en beklemediği an ipleri elinden kaçırmaya en yakın olduğu andır.
Apollon’u derin okuduğumuzda insanın arzu ve sınırlarını görmemiz mümkündür, ancak Yunan mitolojisinin sınırları bundan daha geniştir. Farklı hikâyelerde insanın başka yönlerinin açığa çıktığını görebiliriz.
Korku ve Kaçınılmaz Son: Medusa
Medusa’nın hikâyesine baktığımızda Medusa’yı sadece korkulan bir varlık olarak görmek bana meseleyi ıskalamak gibi geliyor. Medusa’nın hikâyesi ilk bakışta bir canavar anlatısı gibi görünür. Saçları yılandan oluşan, bakışıyla insanları taşa çeviren korkutucu bir figür. Medusa’yı anlamak için onu tek başına değil, ait olduğu bağlam içerisinde düşünmek gerekir. Medusa üç Gorgon kardeşten birisidir: Stheno, Euryale ve Medusa. Üçü de korkutucu varlıklardır ve benzer özelliklere sahiptir.
Medusa’nın korkutuculuğu sadece görünüşünden gelmez. Onun asıl çarpıcı olan tarafı, bu üçlü içinde ölümlü olan tek varlık olmasıdır. Bu ilginç detay hikâyeyi “korkulan bir yaratık” anlatısından çıkarıp daha derin bir yere taşır.
Medusa’nın bir sonu vardır ve bu son onun kaderidir.
Bu yüzden Medusa yalnızca korkunun değil, aynı zamanda kaçınılmaz sonun ve kırılganlığın sembolü olarak düşünülmelidir. Resme bütünsel baktığımızda Yunan mitolojisinin kibir, korku, veya kaçıştan fazlasını barındırdığını görürüz. Bazı anlatılarda insanın içkin bir arzusu olan ‘sınırları zorlama isteği’ karşımıza çıkar.
Görsel: Medusa başını tutan Perseus, Floransa. Yazarın Arşivi.
Güç ve Bedel: Prometheus
Prometheus’un hikâyesi bana her zaman tanıdık gelmiştir. Bu hikâyede anlatılan şey bir tanrının cezalandırılması değil, sınırları zorlamanın bedelidir. İnsan çoğu zaman bulunduğu yerde kalmakla yetinmez, daha fazlasını ister. Daha güçlü, daha bilgili, daha ileri, her açıdan ‘daha fazla’ olmak ister; ve bazen bu istek onu yapmaması gereken şeyleri yapmaya götürebilir.
Bu yüzden Prometheus’un hikâyesi bize yakındır. Buradaki ana fikir insanın kendini aşma isteğiyle bunun doğurabileceği sonuçlar arasındaki gerilimdir. Mitlere göre Prometheus, tanrılardan ateşi çalar ve insanlara geri verir. Ateş burada sadece maddesel bir varlık değildir; bilgiyi, ilerlemeyi ve güce sahip olma alt anlamlarını beraberinde taşır. Ancak bu eylemin bir bedeli elbet olacaktır.
Prometheus ağır bir şekilde cezalandırılır. Zincire vurulur ve her gün aynı acıyı tekrar tekrar yaşar. Zeus’un gönderdiği kartal her gün karaciğerini yer, ölümsüz olduğu için gece vücudu yenilenir ve her gün aynı azabı yaşamaya devam eder.
Bu hikâye önemli bir soruyu ortaya çıkarır: İnsan için yapılan bir iyilik, her zaman ödüllendirilir mi? Bir başka açıdan bakacak olursak: Güç kazanmanın bir bedeli var mıdır? Prometheus’un hikâyesi sadece bir kahramanlığı değil, sınırları aşmanın sonuçlarını da anlatır. Mitler içerisinde öyle hikâyeler vardır ki, insanın temel bir korkusuna dokunur: bilinmeyen.
Görsel (sol): Prometheus, Gustave Moreau. Kaynak: Wikimedia Commons. Görsel (sağ): Ateş Taşıyan Prometheus, Jan Cossiers. Kaynak: Wikimedia.
Bilinmeyen ve Kaçınılmaz Olan: Hades
Hades’e baktığımda diğer tanrılardan farklı bir şey hissediyorum. Hades aktif bir güçten çok, kaçınılmaz bir sonun temsilcisi gibi duruyor. Yunan mitolojisinde ölüm kaçınılmaz bir gerçek olarak kabul edilir. Hades, bu gerçeğin temsilidir. Yeraltı dünyasının tanrısıdır ve ölülerin nihai olarak gittiği yeri yönetir.
Ancak Hades, çoğu zaman diğer tanrılar gibi aktif bir figür değildir. O daha çok uzak, sessiz ve değişmeyen bir varlık olarak karşımıza çıkar. Bu da aslında ölümün doğasını yansıtır. Ölüm, kontrol edilemezdir. Ölüm, ertelenemezdir. Ölüm, çoğu zaman anlaşılmazdır. Bu yüzden Hades’in dünyası, bilinmeyene duyulan korkunun bir yansımasıdır.
Hades bağlamında, insanlar ölümün ne olduğunu tam olarak bilemeseler de onu bir “yer” ve bir “yönetici” ile anlamlandırmaya çalışmışlardır.
Görsel: Charon Styx Nehrini Geçerken, Joachim Patinir. Kaynak: Wikimedia
Sonuç: Mitler Bize Ne Anlatır?
Tüm bu hikâyeleri birlikte düşündüğümüzde, ortaya çıkan ortak tema Yunan mitolojisinin tanrıları anlatmakla kalmadığı gerçeğidir. Apollon’un arzusu, Marsyas’ın gururu, Medusa’nın kaçınılmaz sonu, Prometheus’un bedeli ve Hades’in temsil ettiği bilinmezlik. Mitlerin doğuşu ve Tanrıların bizden özellikler taşıması üzerinde düşünülmesi gereken konulardır.
Detaylar ve örüntüler birbirinden farklı gibi görünse de aslında aynı yere çıkarlar: İnsanın kendisine. Bu mitler korkularımızı, arzularımızı, sınırlarımızı ve çoğu zaman kabullenmekte zorlandığımız gerçekleri anlatmaktadır.
Belki de bu yüzden bu hikâyeler, aradan geçen bunca zamana rağmen hâlâ etkileyicidir. Çünkü yaşamda değişen şeyler olsa da insanın iç dünyası yüzyıllardır aynı duygularla devinmektedir. Tanrılar değişmiş olabilir, ama onları yaratma biçimimiz pek de değişmiş gibi görünmüyor.
Peki bu hikâyeler sadece Antik Yunan’a mı ait? Farklı toplumlar dünyayı anlamlandırmaya çalışırken bunlara benzer yollar mı izlemiştir? Tanrılar değiştiğinde anlatılan şey de değişir mi? Aslında değişmeyen tek şey, insanın kendisi midir? Bu sorgulamaların izini sürmek oldukça heyecan verici ve karşımıza yepyeni dünyalar çıkarır. Bir sonraki yazıda Antik Mısır mitleri üzerinden kendimize yaklaşmaya çalışacağız.