İnsan, anlamadığı şeyi kendine benzeterek anlamaya çalışır. Belki de bu yüzden tarih boyunca yarattığı tanrılar hiçbir zaman tamamen “yabancı” olmamıştır.
Antik Yunan mitolojisinde tanrılar kusursuz değildir. Kıskanır, öfkelenir, âşık olur, intikam alır.. Tıpkı insanlar gibi davranırlar.
Bu durum ilk bakışta garip gelebilir. Çünkü bugün “tanrı” dediğimizde çoğu zaman kusursuz, mutlak ve değişmeyen bir varlık düşünürüz.
Oysa Antik Yunan dünyasında tanrılar, insanlardan çok da uzak değildir. Belki de bu yüzden bu hikâyeler, aradan geçen yüzyıllara rağmen hâlâ bu kadar tanıdık hissettirir.
İnsan Gibi Tanrılar
Yunan mitolojisindeki tanrılara baktığımızda oldukça tanıdık duygular görürüz.
Zeus öfkelenir, cezalandırır ve gücünü göstermekten çekinmez. Aynı zamanda düzeni koruyan yönetici kişidir.
Hera kıskanır ve çoğu zaman intikam duygusuyla hareket eder.
Ares savaşın yıkıcılığını temsil eder.
Yunan tanrıları insanüstü güçlere sahip olsalar da davranışları oldukça insani görünür.
Bu noktada önemli bir şey fark edilebilir: Tanrılar, aslında büyütülmüş insanlardır.
Anlamlandırma İhtiyacı
Antik Yunan insanı için dünya çoğu zaman belirsiz ve kontrol edilemez bir ortamdı. Fırtınalar aniden çıkar, denizler kabarır, kuraklıklar yaşanırdı. Bu olayların neden olduğu tam olarak bilinmediğinden, insanlar bu doğa üstü güçleri açıklama arayışındaydı.. İşte bu noktada tanrı kavramı devreye girmiştir.
Bir şimşek çaktığında bu sadece bir doğa olayı değil Zeus’un öfkesiydi. Deniz kabardığında bu sadece bir dalga değil bir tanrının huzursuzluğuydu. Bu yaklaşım Antik Yunan’da yaşayan insan için dünyayı daha anlaşılır hale getirdi; zira bir doğa olayını anlamak o dönem için zordu, ama öfkelenen bir varlığı anlamak çok daha kolaydı.
Görsel: Jupiter ve Juno, Annibale Carracci. Kaynak
İnsan Psikolojisi: Kontrol Etme İhtiyacı
İnsan zihni belirsizlikle baş etmekte zorlanır. Bilinmeyen şeyler korku yaratır. Korku ise insanı bir açıklama bulmaya iter. Bu açıklama her zaman doğru olmak zorunda değildir, önemli olan “anlamlı” olmasıdır.
Tanrıları insan gibi hayal etmek, aslında dünyayı daha kontrol edilebilir hale getirmenin bir yoludur. Çünkü eğer doğa bir “kişiliğe” sahipse, onu kızdırmamak, yatıştırmak mümkündür hatta bazı durumlarda onu ikna etmek dahi mümkündür. Bu yüzden mitler sadece açıklama sunmaz, aynı zamanda insana aslında kontrol edemediği bir dünyayı kontrol ediyormuş hissi verir.
Görsel: Cupid’in Öpücüğü ile Yeniden Canlanan Psyche, Antonio Canova. Kaynak
Tanrılar Neden Kusurludur?
En ilginç noktalardan birisi tam da burada ortaya çıkar. Eğer tanrılar her şeyi bilen ve kusursuz varlıklar olsaydı, anlatılan hikâyeler bu kadar canlı olur muydu?
Antik Yunan dünyasında hayat zaten kusursuz değildi; Adalet her zaman sağlanamıyordu, güçlü olanın genelde kazandığı senaryolar vardı, iyi insanlar her zaman ödüllendirilmiyordu.
Dolayısıyla tanrıların da aynı şekilde davranması, dünyayı daha gerçekçi kılıyordu. Tanrılar kusurlu olduğu için anlaşılabiliyordu. Belki de kusursuz bir tanrı, anlatılmaya değer bir hikâye yaratamazdı.
Görsel: Hermes ve bebek Dionysos, Olympia Arkeoloji Müzesi. Kaynak
Tanrılar mı, İnsan mı?
Bu noktada ilginç bir tezat açığa çıkar. Başta, tanrılar insan gibi görünüyor deriz. Ama biraz daha yakından bakınca şunu fark ederiz: Aslında bu hikâyeler tanrıları değil, insanı anlatır.
Öfke, kıskançlık, güç arzusu, korku.. Tüm bu duygular tanrılar üzerinden anlatılır ama kaynağı insandır. Bu yüzden mitler, geçmişe ait hikâyeler olmaktan çok, insanın kendini anlatma biçimlerinden birisidir.
Peki biz bugün, anlamlandıramadığımız şeyleri hâlâ benzer şekilde açıklıyor olabilir miyiz? Belki de tanrılar değişti, ama onları yaratma biçimimiz pek de değişmedi.
Bir sonraki yazıda, bu insani tanrıların yer aldığı hikâyelere daha yakından bakacağız.
Kaynakça:
Robert Graves, The Greek Myths
Edith Hamilton, Mythology: Timeless Tales of Gods and Heroes
Ovid, Metamorphoses
Hesiod, Theogony