Ülkemizin ilk kadın arkeologlarından ve Hitit uzmanlarından olan Halet Çambel 1916 yılında Berlin’de babasının görevli olduğu elçilik binasında dünyaya gelmiştir. Babası kurmay albay Hasan Cemil Çambel Berlin askeri ateşesidir ve Atatürk’ün yakın dostlarındandır. Hasan Cemil beye ‘Çambel’ soyadını bizzat Atatürk vermiştir. Halet Çambel ilkokulu Berlin’de, liseyi Arnavutköy Amerikan Kız Koleji’nde okumuştur.
Arkeoloji okuma isteği kendisine lise döneminde gelmiştir. Seçmeli ders olarak aldığı sanat tarihi dersinden ve ders kapsamında İstanbul’un tarihsel yerlerine yapılan gezilerden etkilenerek arkeoloji eğitimi almaya karar veren Çambel üniversite eğitimi için Fransa devlet bursuyla Sorbonne Üniversitesi’ne gitmiştir. Burada arkeoloji eğitimi almış, Hititçe ve İbranice öğrenmiştir.
İlk kazısını 1935 yılında Alacahöyük kazısında stajer olarak deneyimleyen Çambel, burada Alman arkeolog Prof. Kurt Bittel’in ekibinde çalıştı. Kurt Bittel Alman Arkeoloji Enstitüsü ve Hattuşaş-Boğazköy kazı başkanıdır. Kurt Bittel, büyük Atatürk’ün başlattığı arkeoloji ve tarih seferberliği kapsamında Türkiye’ye davet edilen ünlü bilim insanlarındandır. Türkiye’de uzun yıllar kalan Kurt Bittel Atatürk’le tanışmış ve kendisi hakkında iki yazı kaleme almıştır. Bittel bu yazılarında Atatürk’ün tanıştığı diğer liderlerden farklı olduğunun altını çizmiş, arkeolojiyi teşvik etmekle kalmayıp süreçlerle bizzat çok yakından ilgilenen, bilgi sahibi bir lider olduğunu vurgulamıştır.
İstanbul Üniversitesinden Prof. Theodor Bossert’ten asistantlık teklifi alan Halet Çambel aktif bir arkeolog ve Hitit uzmanı olan Bossert’le Anadolu’nun farklı bölgelerine araştırma gezilerine katılmıştır. Bu sayede çok fazla yer gezme fırsatına sahip olan ekip, 1946 yılında köylülerin bölgede taş heykeller olduğunu söylemesiyle birlikte Karatepe’yi keşfetmiştir. Adana’nın 135 km doğusunda yer alan Karatepe bölgesi bir geç Hitit yerleşim yeridir ve ülkemizin ilk açık hava müzesi burada yer almaktadır. Buradaki arkeolojik eserler doğal çevreyle bir bütünlük içerisinde sergilenmektedir.
Karatepe-Aslantaş kazılarına 1952’de kazı başkanı olarak atanan Çambel emekli olduktan sonra da bölgeyle ilgilenmeye devam etmiştir. Halet hoca sayesinde bölgenin farkındalığı artmış, birçok aydın bölgeye gelmiş, çevre köylerde okuma seferberlikleri düzenlenmiştir. Dönemin Türkiye’sinde taş eser restorasyonuyla ilgilenecek bir birim veya restoratör bulunmamaktadır. Halet hoca bu konuyu Roma Restorasyon Enstitüsü’nden destek alarak çözmüştür.
Karatepe’den çıkartılan eserlerin bulunduğu yerde bir açık hava müzesinde sergilenmesi fikri de Roma Restorasyon Enstitüsü’nün bir önerisidir. Halet hoca yolu olmayan bir dağ başına bu tarz bir müze yapılmasının, 50 yıl sonrası düşünülerek verilen bir karar olduğunu söyler. Nitekim Karatepe kazıları arkeoloji tarihimizin en önemli keşiflerindendir.
Halet Çambel 1970’larda bölgeye yapılması planlanan Aslantaş Barajı sebebiyle sular altında kalacak olan Hitit eserlerini kurtarmak amacıyla devreye giriyor ve barajın mühendislik planlarını dikkatle incelemeye başlıyor. DSİ yöneticilerine ve planlamacılara barajın oluşturacağı tehditlere dair detaylı bir rapor sunuyor ve eserlerin sular altında kalmasının önüne geçiyor. Halet hoca aynı şekilde Keban Barajıyla ilgili de benzer bir çalışma yürütüyor. Yüzey araştırmasıyla sular altında kalacak eserlerin tespitini yapıyor ve kurtarılmalarını sağlıyor.
Halet hocanın Karatepe’ye katkısı yalnızca arkeolojik bir katkıyla sınırlı değildir. Bölgede köylülerle yakın ilişki içerisinde olup onlara eğitimler vermiş, kız çocuklarının eğitimiyle, köylülerin sağlık sorunlarıyla ilgilenmiştir. Çambel ve arkadaşları öğretmen olmayan köy okullarında dersler vermiş, doktor olmayan köylerde ilk yardım istasyonları kurmuş, köylülerin çeşitli zanaatleri öğrenmeleri için kurslar açılmasına ön ayak olmuştur. Bölgeyi candan benimseyen, insanlarıyla bütünleşen Halet hoca köylülerin ‘Halet bacısı’ ve ‘Halet ablası’ olmuştur. Nitekim, Ocak 2014’te 98 yaşında kaybettiğimiz Halet Çambel cenaze töreninde ‘O bizim, Karatepe’lilerin, Toroslar’ın anasıydı’ sözüyle anılmıştır.
Kurduğu proje ekiplerinde öğrencilerine aktif roller vermeye özen gösteren Çambel ekip çalışmasına inanan bir hocadır. Teorik eğitimin yanında kazı çalışması yapılan bölgenin sosyal koşullarının da göz önünde tutulmasına önem veren Halet Çambel öğrencilerini ‘sorunun içerisinde’ yetiştirmeye çalışan bir akademisyendir. Anadolu’da yaşamanın, Anadolu’yu sevmenin ve insanların sorunlarını anlayabilmenin önemli olduğunu düşünen Çambel’in yetiştirdiği öğrenciler arasında Mehmet Özdoğan, Güven Arsebük ve Ufuk Esin gibi önemli arkeologlarımız yer almaktadır. Halet hoca emekliliğinin ardından daha yüksek bir tempoda çalışmayı sürdürmüş, kazı alanlarında daha fazla vakit geçirmiştir.
Usta kalem Yaşar Kemal Halet Çambel’i şöyle anar: “Yer altını güne çıkarmak Halet’in büyük hüneriydi. Yer üstündeki insanlar da ondan yepyeni bir dünya öğreniyordu. Okuldan kaçan, gönderilmeyen kızları okula gönderiyordu. Halkın içinde o bir büyüydü”.
Cumhuriyetin kurucu kuşak hocalarını ülkeye ve insanına bu denli yüksek sorumluluk duygusuyla ve büyük özveriyle çalışmaya iten neydi ? Soruyu Cumhuriyet aydınlanmasının incilerinden Prof. Halet Çambel’in kendi sözleriyle yanıtlayalım: ‘Biz bu şekilde eğitildik, bizim eğitimimiz bu ülkeye bir şeyler katmak, bir taş ilave etmek, bir tuğla ilave etmek, binanın kuruluşuna yardımcı olmaktır’. Değerli hocamızı saygıyla anıyoruz, kültürle kalın.
Halet Çambel ile Karatepe’nin İzinde
Torosların Anası olarak anılan Prof. Dr. Halet Çambel’in arkeoloji merakını, Karatepe keşfini ve kültürel mirası koruma çabasını çocuklar için kısa bir hikaye ve 5 soruluk mini testle keşfet.
Kısa hikaye
Bir Defter, Bir Dağ Yolu
Mini test