Ay’a ne zaman ilgi duymaya başladığımı tam olarak hatırlamıyorum. Bazı yakınlıkların belirgin bir başlangıcı olmaz; sanki hep oradalarmış gibi gelir. Benim için Ay da böyleydi. Adımın Hilal olması bu ilgiyi zamanla daha kişisel bir hâle getirmiş olabilir. Ama asıl dikkatimi çeken, bazen çok güzel, bazen de kötü bir günün sonunda başımı gökyüzüne kaldırdığımda hilali görmem, hatta bir süre sonra onu aramamdır.
Hilalin o gün yaşadıklarımla gerçekten bir ilgisi var mıydı? Pek sanmıyorum. Belki de sadece başıma
gelenleri anlamlandırmak için gökyüzünde bir işaret arıyordum. Yine de her fark edişimde gökyüzündeki
şekille kendi hayatım arasına görünmez bir çizgi çekiyordum. Sonra biraz düşündüm ve belki de insanın
sembol yaratması tam olarak böyle başlıyordu: Önce bir şey yaşıyor, ardından onu anlatabilmek için dışarıda bir işaret arıyordu; bana gelince, farkında olmadan, kendi ay sembolizmimi oluşturuyordum.
Ay Evreleri Neden Yenilenmenin Sembolü Oldu?
Ay bunun için neredeyse kusursuz bir yüzey. İncecik bir hilal olarak beliriyor, her gece biraz büyüyor,
tamamlanıyor, ardından küçülüp gözden kayboluyor ve yeniden ortaya çıkıyor. Doğum, büyüme,
olgunlaşma, ölüm ve yeniden doğuş… İnsan, kendi hayatında gördüğü döngünün bir benzerini gökyüzünde izliyor. Modern pagan düşüncede Ay’ın bu dönüşümü “Maiden, Mother, Crone” yani Genç Kız, Anne ve Bilge Yaşlı Kadın üçlemesiyle anlatılıyor: Büyüyen Ay gençliği ve başlangıcı, dolunay olgunluğu ve
üretkenliği, küçülen Ay ise yaşlılığı, bilgeliği ve sona yaklaşmayı temsil ediyor.
Bu üçleme günümüzde sık sık üç yüzlü Hekate’yle ilişkilendirilse de aslında antik çağdan değişmeden ulaşmış tek bir inanıştan ziyade, Ay’ın döngüsüne getirilen modern bir sembolik okuma. Yine de temelindeki düşünce oldukça eski: Ay’a bakarken yalnızca gökyüzündeki değişimi değil, kendi hayatımızın aşamalarını da görüyoruz. Güneş de doğup batıyor, yıldızlar da gökyüzünde yer değiştiriyordu elbette. Ama Ay, zamanın geçişini sanki kendi yüzünde gösteriyordu. Bir önceki geceden farklıydı ve bu değişim çıplak gözle takip edilebiliyordu. Belki onu diğer gök cisimlerinden daha kişisel kılan da budur.
Hilal ve Ay Takvimi: Gökyüzüyle Zamanı Ölçmek
Ayın yaklaşık 29,5 günde tamamlanan evreleri, onu gökyüzündeki en kullanışlı zaman ölçülerinden biri
hâline getirdi. Türkçede “ay” kelimesinin hem gök cismini hem de zaman birimini karşılaması bile bu eski
ilişkinin izini taşıyor. Hilal de yalnızca güzel bir şekil değildi; yeni bir dönemin başladığını bildiren işaretti.
Bakara suresinin 189. ayetinde bir tane hilâl olduğu halde âyette bu kelimenin çoğul (ehille) kullanılması
ayın evrelerine işaret eder. Bununla birlikte hilallerin insanlar ve hac için “vakit ölçüleri” olarak anılması,
Ay’ın yaşayan dinlerde de zamanı düzenleme görevini koruduğunu gösteriyor. Yani insan ona yalnızca bir
gök cismi olduğu için bakmıyordu; ne zaman başlayacağını, bekleyeceğini ve kutlayacağını da onunla belirliyordu.
Ay döngüsüyle kadınların adet döngüsü arasında kurulan bağ da buradan doğmuş olmalı. İki döngünün
süreleri birbirine yakın olsa da her kadının bedeni aynı takvime göre işlemiyor. Günümüzdeki araştırmalar,
Ay ile adet başlangıçları arasında ancak zayıf ve dönemsel bir eşzamanlılık bulunabileceğini söylüyor; yani
Ay’ın kadın bedenini yönettiğini kesin biçimde ileri süremeyiz. Yine de gökyüzünün düzenli biçimde
yenilenmesiyle bedenin tekrarlayan ritmi arasındaki benzerlik, Ay’ın doğurganlık ve kadınlıkla
ilişkilendirilmesini anlaşılır kılıyor. Belki insanlar bilimsel bir neden bulmadan önce şiirsel bir benzerlik gördüler.
Mezopotamya’da Sin, Yunan Dünyasında Selene, Türk Kültüründe Ay
Fakat Ay her toplumda kadın değildi. Mezopotamya’da Nanna ya da Sin adıyla genellikle erkek bir tanrı
olarak düşünülüyor, hilal onun simgesi sayılıyordu. Son Babil kralı Nabonidus’a ait bir stelde Sin’in
hilalinin diğer göksel işaretlerden daha büyük gösterilmesi, Ay’ın dinî olduğu kadar siyasi otoriteyi de
temsil edebildiğini düşündürüyor.
Yunan dünyasında ise Ay, Selene adında bir tanrıça. Homeros İlahisi’nde gecenin karanlığını ışığıyla
değiştiren ve ölümlüler için işaret olan bir varlık gibi anlatılmıştır. Sonsuz uykuya yatırılan Endymion’a
duyduğu aşk ise Ay’ı geceyle, uykuyla ve erişilemeyen arzuyla birleştirir. Aynı gök cismi bir yerde kudretli
bir erkek tanrı, başka bir yerde âşık bir tanrıça olabiliyorsa onun anlamı yalnızca doğadan gelmiyor, her
toplum Ay’a kendisinden bir parça bırakıyordu diyebiliriz.
Türk kültüründe de Ay gökyüzünde kalmakla yetinmedi. “Ay Dede” olarak masallara girdi; Ay Han’la destanlarda, Ayça, Aylin, Aynur ve Hilal gibi adlarla insanların hayatında yaşamaya devam etti. Kırgız halk kültüründe zaman, şifa, bereket ve doğayla ilişkilendirildi. Böylece Ay, yalnızca bakılan bir cisim değil, kuşaktan kuşağa aktarılan kültürel hafızanın parçası oldu.
Ay hiçbir zaman sadece Ay olarak kalmadı; çünkü insan da gökyüzüne hiçbir zaman öylesine bakmadı.
Orada zamanı, korkularını, umutlarını ve kendi hikâyesini aradı. Bir sembolün hayatımızda yer edinmesi için
bizi doğaüstü biçimde yönetmesi gerekmez; bazen yaşadıklarımızı hatırlama ve anlatma biçimimize
karışması yeterlidir.