Bir hastanenin ambleminde asaya dolanmış bir yılan gördüğümüzde onu şifayla ilişkilendiririz. Ama aynı
yılan, yasak meyvenin yanı başına yerleştiğinde aklımıza kandırma, günah ve kötülük geliyor. Garip değil mi? İnsanlar neden korktukları bir hayvanı iyileşmenin simgesine dönüştürmüş?
Aslında yılanın iki zıt anlama sahip olması bir tutarsızlık değil. Tam tersine, insanların onunla kurduğu
ilişkinin oldukça gerçekçi bir özeti. Yılan sessizce hareket eder, saklandığı yerden aniden belirebilir ve bazı
türlerinin zehri öldürebilir. Bu yüzden tehlikenin ve görünmeyen tehdidin simgesi olması şaşırtıcı değil.
Fakat aynı hayvan deri değiştirir, eski bedeninden sıyrılıp yenilenmiş gibi yoluna devam eder. Toprağın
altında kaybolup yeniden ortaya çıkması da onu ölümle yaşam arasındaki sınırda duran bir varlığa
dönüştürür. Kendi kuyruğunu yiyerek kendini hem tüketen hem de yeniden var eden Ouroboros’un sonsuz
döngüyü simgelemesi biraz da bundandır.
Burada sembollere sözlük maddeleri gibi bakmamak gerekiyor. Mitler bir varlığa yalnızca “iyi” ya da
“kötü” etiketi yapıştırmaz; onun insanlarda uyandırdığı korkuyu, hayranlığı ve merakı aynı figürde
biriktirir. Yılan da tam olarak böyle bir semboldür.
Kutsal Metinlerde Yılan: Kandırma ve Şifa
Yılanı yalnızca kötülükle eşleştirmek, kutsal anlatıların kendisini bile basitleştirir bence. Yaratılış Kitabı’nda
insanı yasak meyveye yönelten kurnaz yılan, sonraki Hristiyan metinlerinde şeytanla özdeşleştirilir. Fakat
Sayılar Kitabı’nda bambaşka bir sahne var: Yılanlar tarafından ısırılan İsrailoğulları, Musa’nın bir direğe
yerleştirdiği tunç yılana baktıklarında hayatta kalırlar. Yani aynı gelenek içinde yılan hem yarayı açıyor hem de şifanın işaretine dönüşüyor. Sanki anlatı, iyileşebilmek için bazen korktuğumuz şeye bakmamız
gerektiğini söylüyor gibi.
Yunan mitolojisinde de benzer bir karşıtlıkla karşılaşırız. Şifa tanrısı Asklepios’un asasının çevresine bir
yılan dolanır; bugün tıbbın en tanınan simgelerinden biri hâlâ budur. Küçük bir ayrıntı ekleyeyim: Tıbbın
antik simgesi, sıkça karıştırıldığı gibi Hermes’in kanatlı ve iki yılanlı değneği değil, Asklepios’un tek yılanlı
asasıdır.
Asklepios’a hekimliği öğreten ise bilge kentaur Chiron’dur. Ne var ki başkalarını iyileştirmeyi bilen Chiron,
Herakles’in Hydra zehrine bulanmış okuyla kazara yaralandığında kendi yarasına çare bulamaz. Ölümsüz
olduğu için ne iyileşebilir ne de acısından kurtulabilir; hikayenin sonunda ise ölümsüzlüğünden vazgeçer.
Her ne kadar konumuzla çok alakası olmasa da bahsetmeden geçemeyeceğim. Jung’un “yaralı şifacı”
arketipi tam burada anlam kazanır. Şifacı, başkasının acısına yarasız ve dokunulmaz bir otorite gibi
yaklaşmaz; kendi kırılganlığını tanıdığı ölçüde karşısındakinin yarasını anlayabilir. Ama önemli bir ayrım
yapalım: Chiron’u şifacı yapan yarası değildir; o, yaralanmadan önce de bir şifacıdır. Her yara, sahibini
bilgeleştirmez. Dönüştürücü olan yalnızca yaralanmak değil, yarayı tanımak ve onunla bilinçli bir ilişki
kurabilmektir. Chiron’un öyküsü de bilginin insanı acıdan muaf tutmadığını gösterir.
Şahmeran: Bilgelik, Zehir ve İhanet
Anadolu ve Mezopotamya’da anlatılan Şahmeran efsanesinde de yılan bilgelik, şifa, sır ve ihanetle yan
yana durur. Anlatının farklı varyantlarında Şahmeran’ın ölümü bir yandan şifa ve bilgi doğururken diğer
yandan zehre ve ölüme yol açar. Üstelik çoğu anlatıda asıl ihaneti yapan yılan değil, insandır. Böylece ilk
bakışta korkutucu görünen varlık bilgeliğin taşıyıcısına, insan ise tehlikenin kaynağına dönüşmüştür.
Belki de yılanın bu kadar kalıcı bir sembol olmasının nedeni budur. Bizim birbirinden ayırmak istediğimiz
şeyleri tek bedende birleştirir: yaşamla ölümü, zehirle ilacı, yarayla şifayı, iyiyle kötüyü. Yılan ne yalnızca
iyidir ne de bütünüyle kötü; dönüşümün tehlikeli gücünü temsil eder. Belki de yüzyıllardır hatırlattığı şey budur: Bizi yaralayanla iyileştiren arasındaki sınır, sandığımız kadar kesin değildir.
